• سبد خرید شما خالی است.

  • ورود

بررسی راه های مبارزه با قاچاق کالای سلامت محور با رویکرد اقتصاد مقاومتی

مقدمه

قاچاق کالا یکی از شیوه های داد و ستد است که شکل گیری آن به زمان ایجاد مرزها و قوانین اقتصادی حاکم بر این مناطق باز می گردد. در طول قرن اخیر کشورهای زیادی درگیر این پدیده بوده اند. در برخی از کشورها مردم در مناطق مرزی به قاچاق سوخت و فرآورده های نفتی مبادرت می ورزند.

در قاره اقیانوسیه، بیشتر بحث قاچاق انسان مطرح است. همچنین در برخی از نقاط نیز گروهی به قاچاق مواد مخدر مشغول هستند. همواره دولت ها به دلایل مختلف سعی در حداقل کردن حجم محصولات قاچاق داشته اند و برای این منظور از ابزارها و روش های متفاوتی استفاده نموده اند. منظور از قاچاق، ورود یا خروج پنهانی کالا و انسان از مبادی رسمی و غیر رسمی بدون پرداخت حقوق و عوارض دولتی است. طبق تعریف سازمان جهانی گمرک[۱]«قاچاق تخلف گمرکی است شامل جابجایی کالا در طول مرز گمرکی به روش مخفیانه و به منظور فرار از نظارت گمرکی.» (نوری، ۱۳۸۲) البته در حال حاضر نگهداری، توزیع و حمل کالای فاقد مجوز قانونی در داخل کشور نیز قاچاق محسوب می شود. (کهنه پوشی و دیگران، ۱۳۹۲) قاچاق در ایران یک پدیده چند وجهی است که بی گمان عوامل زیادی می تواند در بروز آن نقش داشته باشد. برخی از این عوامل عبارتند از: گستردگی مناطق مرزی، تعدد مبادی ورودی کالاهای قاچاق، رواج فرهنگ مصرفی کالاهای قاچاق در جامعه، نوع دیدگاه مرزنشینان به پدیده قاچاق، وضعیت نامناسب اقتصادی مرزنشینان و رشد و توسعه نامتوازن در مناطق مختلف کشور و … (خضرزاده و دیگران، ۱۳۸۹)

قاچاق کالا، در هر دو شکل ورودی و خروجی، صدمات زیادی را به بخش های مختلف اقتصادی یک کشور وارد می کند و باعث هدر رفتن سرمایه ها و از دست رفتن فرصت های شغلی می گردد. اما گاهی ممکن است این پدیده در کوتاه مدت با ایجاد اشتغال کاذب باعث گریز از فقر و بیکاری در مناطق مرزی شود. چنانکه در مطالعه کهنه پوشی و شایان (۱۳۹۲) که به بررسی تأثیرات اقتصادی قاچاق کالا بر شهرهای مرزی پرداخته بودند مشخص شد تأثیرات مثبت و زیاد قاچاق کالا بر میزان اشتغال و درآمد ساکنین شهر مرزی مریوان مشهود و قابل توجه است. اما به نظر می رسد در صورت ادامه این روند در درازمدت با تضعیف بنیان های تولید، فقر تشدید گردد (خضرزاده و دیگران، ۱۳۸۹).

قاچاق به دلیل ماهیت پنهان خود در آمارهای رسمی کشور ثبت نمی شود و بر این اساس موجب پنهان ماندن بخشی از عملکرد اقتصاد کشور خواهد شد. این واقعیت می تواند کارکرد سیاستهای تخصیصی و توزیعی دولت را مختل نماید. (پژویان و مداح ۱۳۸۵) چنین اقتصادهایی با ناکارآمدی در کنترل مناسبات تولیدی و توزیعی خود مواجه هستند. چرا که پدیده قاچاق به نظام اطلاعات کشورها نیز آسیب می زند و امکان برنامه ریزی برای رشد بلندمدت را از بین می برد. (قلی زاده و دیگران ۱۳۹۰)

کشور ایران به دلایل متعدد از جمله گستردگی مرزهای آبی و خاکی و همچنین وضعیت نابسامان کشورهای جنگ زده که در همسایگی واقع شده اند، درگیر انواع مختلفی از قاچاق شده است. بخش مهمی از این اقلام قاچاق را کالاهای سلامت محور تشکیل می دهند. تعریف دقیق و رسمی برای کالاهای سلامت محور در میان منابع فارسی ذکر نشده است اما بر اساس برداشت های محققین، کالای سلامت محور به گروه بزرگی از محصولات مرتبط با تغذیه، بهداشت و درمان اطلاق می شود که شامل کلیه محصولات آشامیدنی، غذایی، بهداشتی و آرایشی، دارو، تجهیزات پزشکی، لوازم آزمایشگاهی و غیره می گردد. با توجه به ماهیت این کالاها و اثرات مستقیم و غیرمستقیمی که بر سلامت جامعه دارند و سهم بزرگی که واردات این محصولات در تأمین نیازهای داخلی دارد، لزوم کنترل مضاعف آنها در مبادی ورودی کاملاً روشن است. بر اساس آمارهای غیر رسمی در حدود بیش از ۵۰ درصد نیاز داخلی به کالای سلامت محور از طریق واردات قانونی تأمین می گردد و این در حالی است که هیچگونه آمار دقیقی از میزان قاچاق در این حوزه وجود ندارد. بر اساس برخی گمانه زنی ها در حدود ۱۵ درصد از کل نیاز بازار کالاهای سلامت محور از طریق اجناس قاچاق پوشش داده می شود[۲].

لذا به نظر می رسد پدیده قاچاق کالای سلامت محور که به دور از هرگونه کنترل مرزی و با قیمتی ارزانتر و عمدتاً کیفیت پایین به بازار وارد می شود، به طور بالقوه می تواند مستقیماً سلامت افراد جامعه را تهدید نماید. این تردید وقتی جدی تر می نماید که بر اساس برخی گزارش های غیر رسمی، حتی در برخی از بیمارستان های دولتی نیز از تجهیزات پزشکی قاچاق و فاقد استانداردهای لازم استفاده شده است.

در این مقاله با استفاده از روش توصیفی – تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه ای – اینترنتی به بررسی راه های مبارزه با قاچاق کالای سلامت محور با رویکرد اقتصاد مقاومتی پرداخته می شود. ابتدا با نگاهی به مطالعات پیشین در حوزه قاچاق در پی درک تصویری از آثار و پیامدهای آن بر اقتصاد کشور خواهیم بود. سپس اقدام به تبیین اهمیت کالای سلامت محور در جوامع مختلف خواهیم کرد. در مرحله بعد به بررسی رابطه اقتصاد مقاومتی و قاچاق و همچنین کالای سلامت محور خواهیم پرداخت. و در پایان با ارائه پیشنهادهای مؤثر سعی در کاهش عرضه کالای سلامت محور قاچاق و همچنین کاهش تمایل مردم به استفاده از این گونه کالاها خواهیم داشت.

مروری بر مطالعات پیشین

در این قسمت با نگاهی به مطالعات پیشین با کلید واژه قاچاق، یافته های محققین مختلف را مورد بررسی قرار خواهیم داد. همچنین باید اذعان کرد که هیچگونه پژوهش مشخصی در ارتباط با کالای سلامت محور یافت نشد.

قلی زاده و دیگران (۱۳۹۰) با بیان اینکه عوامل متعددی در بروز قاچاق مؤثر است نتیجه می گیرند که برخی از این عوامل اثرات بیشتری را دارند که از آن جمله می توان به تعرفه بالای کالاها، بیکاری و توسعه نیافتگی نقاط مرزی، خطرپذیری پایین قاچاق، وجود مناطق آزاد، و … اشاره نمود.

عیسی آبادی و شاه قلعه(۱۳۹۲) در پژوهش خود با اشاره به نقش تاریخی، جغرافیایی و ژئوپولیتیک ایران در منطقه خاورمیانه، زمینه های قاچاق را وجود مرزهای طولانی با همسایگان، کوهستانی بودن مرزهای غربی و بیابانی بودن مرزهای شرقی عنوان می کنند. بر اساس نظرات ایشان، قاچاق کالا با تحت تاثیر قرار دادن وضعیت اقتصادی و اجتماعی افراد جامعه، به ویژه اقشار آسیب پذیر، علاوه بر سلامتی، معیشت و اشتغال آنان را تهدید می کند. بر اساس نتیجه گیری ایشان، قاچاق کالا و ارز اگر بزرگترین معضل اقتصاد ایران نباشد، بی تردید برجسته ترین عارضه و علامت بیماری است که اقتصاد کشورمان به آن مبتلا شده است.

رومینا (۱۳۹۳) پس از تبیین زمینه های بروز قاچاق، سه راهکار را برای متوقف کردن قاچاق کالا ذکر می کند: ۱. عدم وجود پول در فضای مورد نیاز برای مبادله کالا، ۲. توسعه و گسترش تولید داخلی، و ۳. مقرون به صرفه نبودن قاچاق در مقابل کالای ورودی از مسیرهای قانونی. وی همچنین معتقد است هریک از دیگر اشکال مبارزه با ورودی کالای قاچاق مقطعی بوده و راهکار آن در سه شکل فوق الذکر است.

بعنوان یک جمع­بندی از مطالعات پیشین می توان گفت که در تمامی مطالعات بالا، به نقش مخرب قاچاق بر تولید، اشتغال و رشد اقتصادی اشاره شده و هر کدام با ارائه راهکارهایی در پی حل این مشکل مزمن بوده اند. اما به نظر می رسد در ۳ دهه اخیر آمار قاچاق کالاهای مختلف، از جمله کالای سلامت محور، دارای یک روند افزایشی بوده است.

اقتصاد مقاومتی و قاچاق

بر اساس مبانی اقتصاد مقاومتی که در بیانات رهبر معظم انقلاب، حضرت آیت اله خامنه ای(مدظله العالی) بارها مورد تأکید قرار گرفته است، اقتصاد متناسب با وضعیت کشور ما باید به گونه ای سازمان یابد که بتواند در زمان بحران های اقتصادی و یا بروز تکانه های شدید اقتصادی و مالی، با حداقل آسیب دیدگی به کار خود ادامه دهد. «این اقتصاد درون‌زا است … یعنی از دل ظرفیّتهای خود کشور ما و خود مردم ما میجوشد؛ رشد این نهال و این درخت، متّکی است به امکانات کشور خودمان؛ درون‌زا به این معنا است … اقتصاد مقاومتی یعنی مقاوم‌سازی، محکم‌سازی پایه‌های اقتصاد؛ این چنین اقتصادی چه در شرایط تحریم، چه در شرایط غیر تحریم، بارور خواهد بود و به مردم کمک می کند[۳].» بر اساس این سخنان  به نظر می رسد که اقتصاد مقاومتی می بایست یک رویکرد پیشگیرانه، دائمی و فعال را پیگیری کند تا بتواند در بزنگاه های اقتصادی، با انعطاف پذیری بالا، از ایجاد و یا تشدید مشکلات اقتصادی برای کشور و جامعه جلوگیری نماید. در واقع به نظر می رسد با توجه به مشخصات فوق، انتظار ما از اقتصاد مقاومتی در واقع یک سیستم اقتصادی «خود تنظیم کننده[۴]» است. در مدیریت یک سیستم خود تنظیم، باید نحوه نگرش و تفکر افراد را به سمتی برد که اعمال، رفتار، احساسات و حتی منفعت شخصی ایشان در مسیر رسیدن کل جامعه به اهداف اصلی خودش باشد. برپایی چنین سیستمی می تواند وجه پیشگیرانه بودن اقتصاد مقاومتی را نمایان سازد و آن را از حالت مقطعی بودن به سمت دائمی شدن هدایت کند.

بنابراین از منظر اقتصاد مقاومتی، پدیده قاچاق به عنوان یک بی نظمی شناخته شده که نظم فعالیت های اقتصادی را تحت تأثیر خود قرار می دهد، باعث تضعیف و نابودی تولیدات داخلی و در نتیجه افزایش بیکاری می شود، فرهنگ مصرفی مردم را متأثر می سازد، باعث خروج ارز از کشور می­گردد، برنامه های توسعه ای را با مشکل مواجه می کند، باعث بی اعتباری آمار و اطلاعات و لذا شکست طرح ها و برنامه های اقتصادی دولت می شود، زمینه به هم خوردن تعادل بین بخش های تولیدی، بازرگانی و عرضه کالا را فراهم میکند، درآمدهای دولت را کاهش می دهد، زمینه ساز بروز فساد اداری و مالی در دستگاه های مربوطه می شود و …

پس کاملاً مشخص است که داشتن یک اقتصاد فعال و پویا که به دنبال انعطاف پذیری بالا در شرایط بحرانی اقتصاد همچون تحریم های ظالمانه است، با وجود گسترده قاچاق امکانپذیر نخواهد بود.

اقتصاد مقاومتی و کالای سلامت محور

بهداشت و سلامتی از اولویت های مهم در جوامع مختلف است. دولت ها اهمیت خاصی را برای سلامتی مردم قائل هستند. از طرفی کالای سلامت محور نیز شامل مواد غذایی، آشامیدنی، دارویی، لوازم آرایشی و بهداشتی، لوازم و تجهیزات پزشکی، مکمل های انرژی زا و غیره می شود. طبیعی است که با توجه به کارکرد این مجموعه از کالا و اثرگذاری مستقیمی که بر روی سلامت افراد دارند، به طور ویژه ای مورد بررسی قرار گیرند. شاید قاچاق پوشاک یا گوشی موبایل به اندازه کالای سلامت محور حساسیت برانگیز نباشد، چنانکه کالاهای سلامت ‌محور برای ورود به کشور مستلزم نظارت وکنترل فنی بر مواد اولیه، شرایط نگهداری، حمل، توزیع و فروش است. به عنوان مثال اگر تجهیزات پزشکی تقلبی و بی کیفیت در درمان استفاده گردد، احتمال وقوع ضایعه های جبران ناپذیری برای افراد زیاد است و لذا هزینه های درمانی بیشتری بر جامعه تحمیل می گردد. در مورد لوازم آرایشی و بهداشتی وضعیت قاچاق بسیار وخیم تر است. بر اساس آمارهای غیر رسمی در سال های اخیر ایران در سطح جهانی و منطقه ای دارای رتبه های برتر واردات این محصولات است. تغییر سبک زندگی جوانان و نوجوانان و همچنین رواج آرایشهای غلیظ و بی رویه به حدی است که سودآوری بالایی را برای قاچاق این محصولات فراهم می کند. بر اساس گفته های مدیرکل مبارزه با قاچاق کالا و ارز، ۸۰ درصد لوازم آرایشی موجود در بازار، قاچاق هستند[۵]. البته با توجه به شعار سال “اقتصاد مقاومتی، اقدام و عمل” باید طرح­های مقابله با عرضه این محصولات را هم مورد توجه قرار داد. اطلاع رسانی به واحدهای صنفی و ایجاد اختیارات قانونی برای تعزیرات حکومتی در مجازات انبارداران، پخش کنندگان و نهایتاً فروشندگان این محصولات بصورت مقطعی، در کنار تبلیغات گسترده آگاهی بخش به مردم، می تواند فرهنگ نادرست استفاده از آنها را تغییر دهد.

با توجه به مبانی مطرح شده در رهنمودهای مقام معظم رهبری، پرهیز از مصرف گرایی و اصلاح سبک زندگی بعنوان یکی از الزامات تحقق اقتصاد مقاومتی است. لذا به نظر می رسد تشویق به استفاده از ظرفیت­های داخلی در حوزه کالای سلامت محور، علاوه بر احساس اطمینان از نظارت دستگاه های متولی بر کیفیت محصولات عرضه شده، می تواند منافع بسیار زیادی را برای اقتصاد کشور به همراه داشته باشد. البته در حوزه تجهیزات پزشکی، توان و تکنولوژی داخلی پاسخگوی همه نیازها نیست. اما می بایست با ساز وکارهای روشن و مشخص نیازهای مراکز درمانی به تجهیزات پیشرفته وارداتی را تأمین نمود.

راه های مبارزه با قاچاق کالای سلامت محور

به نظر می رسد همه دولت ها در طول تاریخ خود به نحوی با پدیده قاچاق برخورد کرده اند. طبیعتاً روش های مورد استفاده در این مبارزه ها بسته به محموله قاچاق، شرایط اقلیمی و مسلح بودن یا نبودن قاچاقچیان و غیره متفاوت بوده است. بنابراین با توجه به تمرکز این پژوهش بر کالاهای سلامت محور، مجموعه ای از پیشنهادها و راهکارهایی را که می تواند در جلوگیری یا دست کم کاهش حجم قاچاق این گروه از کالاها مؤثر باشد تحت دو سر فصل مجزا ارائه می گردد. مبارزه با عرضه کالای سلامت محور قاچاق و مبارزه با تقاضای کالای سلامت محور قاچاق. هدف کلی از این نوع تقسیم بندی آن است که برای مبارزه با قاچاق کالای سلامت محور، اهمیت نقش تقاضا کنندگان (یعنی همان مردمی که سلامتشان در معرض خطر قرار دارد ولی همچنان مبادرت به تقاضای محصولات قاچاق می کنند) کمتر از نقش عرضه کنندگان (قاچاقچیان) نیست. لذا به نظر می رسد که می توان با اتخاذ تدابیر خاصی از مراجعه این افراد به بازار محصولات خارجی بی اصالت و قاچاق جلوگیری نمود و بصورت غیر مستقیم از حجم قاچاق کالاهای سلامت محور کاست. از طرف دیگر این رویکرد به نوعی یک فرهنگ سازی همگانی است که هدفش در وهله اول کاهش و کنترل قاچاق کالاهای سلامت محور و در نگاه بلندمدت اصلاح سبک زندگی خواهد بود، که کاملاً منطبق با راهبردهای اقتصاد مقاومتی است. بنابراین اگر قرار است اقدامی در جهت کنترل و کاهش این پدیده انجام شود، می بایست هر دو طرف عرضه و تقاضا را در نظر گرفت.

مبارزه با عرضه کالای سلامت محور قاچاق

  1. کاهش میانگین تعرفه های گمرکی

با کم کردن این تعرفه ها و پایین آمدن هزینه تمام شده محصولات وارداتی، حاشیه سود قاچاق این محصولات کمتر می شود. لذا می توان انتظار داشت از حجم کالای سلامت محور قاچاق کاسته شود. البته تعرفه گمرکی کالاهایی که جایگزین داخلی ندارند و در سلامت مردم نقش مهمی را ایفا می کنند را حتی می توان حذف نمود.

  1. کاهش مدت زمان رسیدگی های گمرکی به کالاهای سلامت محور

طبیعتاً بخشی از انگیزه های قاچاق، پرهیز از گیر کردن در فرآیند طولانی رسیدگی گمرکی است. به طوری که تاجر حاضر می شود مخاطرات اقدام به قاچاق را بپذیرد اما در دام بوروکراسی طاقت فرسای گمرک نیفتد. لذا می توان با اصلاح آیین نامه ها و دستورالعمل های گمرکی، حداقل در مورد کالاهای سلامت محور که مرتبط با سلامت مردم هستند، مدت زمان رسیدگی ها را تا حد امکان کاهش داد.

  1. برگزاری نمایشگاه های مرتبط و انعقاد قرارداد همکاری

فراهم نمودن زمینه جهت بهره مندی از محصولات اصلی و با کیفیت را می توان از طریق برگزاری نمایشگاه های مشترک تجهیزات پزشکی و یا نمایشگاه های مشترک محصولات غذایی پیگیری کرد. ایجاد فضایی که در آن شرکت ها و مؤسسات داخلی می توانند بدون واسطه نیازهای خود را بصورت مستقیم و حتی با تخفیفات ویژه تهیه نمایند. همچنین در صورت مهیا بودن شرایط، زمینه احداث نمایندگی های رسمی شرکت های اصلی در خاک ایران فراهم گردد.

  1. ایجاد الزامات خرید

تدوین مقرراتی که مراکز خرید عمده ملزم شوند نیازهای خود از محصولات سلامت محور را از مؤسسات پخش معتبر تأمین نمایند. این اقدام در چند سال اخیر در مورد دارو انجام پذیرفته و آثار بسیار مطلوبی نیز داشته است. لذا می توان در مورد تجهیزات پزشکی و سایر اقلام نیز از این روش الگو برداری نمود. این الزام می تواند زمینه های فساد مالی را نیز تا حد زیادی از بین ببرد.

  1. راه حل غیرمستقیم با اشتغالزایی مرزی

همانگونه که پیش از این ذکر شد، بعلت شرایط نابسامان امنیتی برخی از کشورهای همسایه و لذا تأثیرپذیری استان های مرزی ما و از بین رفتن بخش عمده ای از مشاغل مولد در این استان ها، لذا تنها منبع درآمدی برخی از ساکنین این مناطق در قاچاق کالا خلاصه می شود. حال که در کوتاه مدت امیدی به سر و سامان گرفتن وضعیت مرزها از سوی کشورهای همسایه متصور نیست، می توان با انجام طرح های آمایش و نیازسنجی های جغرافیایی و اقلیمی، زمینه اشتغالزایی و روی آوردن به سمت فعالیت های مولد اقتصادی را موجب شد. به عنوان مثال با وضع معافیت های مالیاتی و سایر مشوق ها، برخی از کارخانه های بزرگ را به سرمایه گذاری در آن استان ها تشویق نمود و محصولاتشان را نیز بدون طی تشریفات مرسوم گمرکی به همان کشورهای همسایه صادر کرد.

به مظر می رسد اشتغالزایی در استان های محروم مرزی، می تواند بعنوان یک راه حل دائمی برای معضل قاچاق، سریعترین مسیر به سوی تحقق آرمان های اقتصاد مقاومتی باشد.

مبارزه با تقاضای کالای سلامت محور قاچاق

  1. آموزش، اطلاع رسانی و تبلیغات

بحث آموزش و اطلاع رسانی یک مقوله دائمی است و هرگز نباید از آن دست کشید. حوزه گسترده کالاهای سلامت محور از مواد غذایی و داروها گرفته تا لوازم آرایشی و تجهیزات پزشکی، لزوم آموزش های همگانی را برجسته می کند. به نظر می رسد هرچه میزان آگاهی مردم نسبت به خطرات کالاهای سلامت محور قاچاق بیشتر شود، تمایل و تقاضایشان برای این محصولات کاهش می یابد و در نتیجه قاچاق این کالاها کمتر خواهد شد.

  1. تجهیز داروخانه های بیمارستانی

خوشبختانه پس از اجرای طرح تحول سلامت، داروخانه های بیمارستان های دولتی به شکل فوق العاده ای تجهیز گردید به طوری که دیگر نیاز به مراجعه بیماران به محیط خارج از بیمارستان برای تهیه داروی مورد نیاز خود نبود. تداوم این سیاست می تواند به تدریج بساط دارو فروشان غیر رسمی را که عمدتاً تمام محصولاتشان را از طریق قاچاق تهیه می کنند، برچیند.

  1. احداث مراکز درمانی تخصصی و ارائه داروهای کمیاب

امکان عرضه برخی از داروها در تمامی داروخانه های کشور وجود ندارد. چرا که متقاضیان آن ها محدود و پراکنده هستند. لذا برای حل مشکلات اینگونه بیماران که معمولاً با هزینه های بسیار هنگفتی داروهایشان را از طریق بازار غیر رسمی تهیه می کنند و هیچگونه اطمینانی از اعتبار آن داروی قاچاق ندارند، می توان با احداث بیمارستان های تخصصی و ارائه داروهای کمیاب، از مراجعه این افراد به بازارهای غیر رسمی جلوگیری کرد.

[۱] World Customs Organization

[۲] مصاحبه عبدالرحمن رستمیان، نایب رئیس کمیسیون بهداشت و درمان مجلس با خبرگزاری خانه ملت، ۲۱/۱/۱۳۹۵.

[۳] بیانات مقام معظم رهبری در اجتماع عظیم زائران و مجاوران حرم رضوی، فروردین ۱۳۹۳.

[۴] self regulatory system

[۵] اجتهادی ، مدیرکل مبارزه با قاچاق کالا و ارز، پایگاه اطلاع رسانی سازمان تعزیرات حکومتی، ۱۵/۴/۱۳۹۵.

گروه صنعت و مدیریت ایرافا با هدف ارزشمند آموزش، پژوهش و مشاوره از سال ۱۳۷۸ در استان فارس تشکیل گردیده است و مهمترین وظیفه خود را بهسازی و نوسازی مدیریت، توسعه ، ارتقاء و توانمند سازی مدیران ، کارشناسان و کارکنان واحد های تولیدی، خدماتی و بنگاههای تجاری کشور اعم از دولتی و خصوصی قرار داده و علاوه بر آن مسئولیت اجتماعی در تربیت و توانمند سازی دانشجویان و آحاد افراد جامعه از دانشگاه تا بازار کار و از بازار کار تا موفقیت در عرصه کسب و کار را نیز امری مهم و ضروری میداند.

2018-10-18

۰ پاسخ به "بررسی راه های مبارزه با قاچاق کالای سلامت محور با رویکرد اقتصاد مقاومتی"

ارسال یک پیغام

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

تماس با ما

  • دفتر مرکزی: شیراز، خیابان هفت تیر کوچه 8
  • تلفن: 32357009 - 071 (20خط)
  • دفتر تهران: بلوار مرزداران، خیابان البرز، البرز 6، پلاک 177
  • ایمیل: info@irafa.com

ایرافا در شبکه های اجتماعی

تمامی حقوق برای گروه صنعت و مدیریت ایرافا محفوظ است!